समर्थांचे शब्दसामर्थ्य

– डॉ. साधना सुधाकर गोखले

समर्थांच्या अंगी जबरदस्त प्रतिभा होती जी सदासर्वदा जागृत असे. मनोबोध, अभंगगाथा, करुणाष्टके, असंख्य पदे, सवाया, डफगाणी, पोवाडे, आरत्या, आख्यान काव्ये, आत्माराम, दासबोध असे समर्थांचे अफाट साहित्य असले तरी ‘आत्माराम’ दासबोध ‘माझे रूप स्वत: सिद्ध-’ असे त्यांनी स्वत:च म्हटले असल्याने प्रामुख्याने दासबोध ही त्यांची ‘वाङ्मयीन मूर्ती’ आहे. दासबोधात एकूण वीस दशके आहेत. प्रत्येक दशकाचे दहा समास असे वीस दशकांचे दोनशे समास आहेत. यातील ओवीसंख्या ७७५१ इतकी आहे. समर्थांनी जे जे अनुभविले ते ते सारे यातून व्यक्त झाले आहे. त्यांचे प्रतिपादन सरळ आणि मराठी रोखठोक आहे. विषय मांडण्याचा ओघ गतिमान आहे. या ओघात मराठी बरोबरच ंिहदी, उर्दू, पारसी, अरबी, संस्कृत शब्दांचा ते सहज उपयोग करताना दिसतात. संपूर्ण दासबोधात या शब्दांची पखरण आहे. ओवी दिसते छोटी पण तिचा आशय मोठा असतो.

तत्कालीन समाजातील देवत्वाबद्दल व साधुत्वाविषयीच्या रूढ, भोंगळ कल्पना विवेकाच्या शस्त्रानेच कापून काढीत ‘खरा देव’ कोणता ते त्यांनी स्पष्ट केले. प्रत्येकाच्या अंतरंगात वास करणारा अंतरात्मा (आत्माराम) हाच खरा देव आहे हे त्यांनी ठासून सांगितले.

जो जाणेल भगवंत । तया। नाव बोलिजे संत।

जो शाश्वत आणि अशाश्वत । निवाडा करी॥  ६.१.१६॥

चळेना  ढळेना देव। ऐसा ज्याचा अंतर्भाव ।

तोचि जाणिजे महानुभाव । संत साधु ॥ ६.१.१७ ॥

समर्थांच्या आणि अवघ्या महाराष्ट्राच्या सुदैवाने समर्थांची व शिवाजीराजांची भेट झाली. राजांनी समर्थांचा अनुग्रह प्राप्त केला. ‘जाणता राजा’ असलेल्या शिवाजीराजांना समर्थांकडून आध्यात्मिक बळ प्राप्त होत राहिलेच. पण समर्थांचे ‘राजकारणसूत्र’ राजांच्या प्रयत्नांना पूरक होत राहिले.‘राजकारण बहुत करावे । परी कळोचि न द्यावे।’ हे समर्थांचे राजकारणसूत्र होते. समर्थ – शिवाजीराजांच्या चर्चा होत. विचारविमर्ष होई. पण या साऱ्या मसलतीत कमालीची सावधानता, गुप्तता बाळगली जाई.

अफझलखान मोठ्या प्रतिज्ञेने लष्करी, सामर्थ्यासह जेव्हा राजांकडे चाल करून आला तेव्हा समर्थांनी एक पत्र राजांकडे रवाना केले. वरवर पाहता त्या पद्ममय पत्रात आध्यात्मिक विचार मांडले होते. पण ते पत्र सुपूर्द करताना ‘पहिले अक्षर’ एवढाच गुप्त संदेश समर्थ शिष्याने दिला. त्याने पत्रातून निरोप दिला होता. ‘विजापूरचा सरदार निघाला आहे.’ तो अचूकपणे शिवाजीराजांना समजला. ते पुढील तयारीला लागले. पुढे अफझलखान भेटीआधी समर्थांकडून पत्र आले. वरवर साधे वाटणारे, पण त्यातून राजांनी भेटीला जाताना कोणती सावधगिरी बाळगावी याचे खुबीने मार्गदर्शन होते. पत्र असे होते –

नाना वस्त्रे नाना भूषणें । येणे शरीर शृंगारणे । विवेके विचारे राजकारणे। अंतर शृंगारिजे॥ शरीर सुंदर सतेज । वस्त्रेभूषणें केले सज्ज । अंतरी नसतां चातुर्यबीज । कदापि शोभा न पवे॥ (बीज म्हणजे चिलखत राजे आपण चिलखत घालूनच भेटीला जावे अन्यथा ते अयोग्य ठरेल) पुढे अफझलखानाचा स्वभावविशेष खुबीने सांगितला –

तुंड (तोंडाळ) हेकांड (हट्टी) कठोर वचनी । अखंड तोल (ताठा डौल) साभिमानी। न्याय नीति अंत:करणी । घेणार नाही। (त्याच्यापाशी नीतीची चाड नाही) तऱ्हे सीघ्रकोपी सदा। कदापि न धरी मर्यादा। राजकारण संवादा । मिळोंचि नेणे। ऐसे लौंद (लबाड) बेइमानी। कदापि सत्य नाही वचनी । पापी अपस्मार जगी। सदा राक्षस जाणावे॥ अशा सर्व बाजूंनी सूचना देत अखेरी शुभाशीर्वाद दिले – बरे ईश्वर आहे साभिमानी । विशेष तुळजाभवानी । परंतु विचार पाहोनी । कार्य करणे। (१८.६.१ ते १०)

समर्थांच्या शब्दसामर्थ्याचा हा ‘निखळ पुरावा’च आहे हो ना?

(लेखिका समर्थ साहित्याच्या अभ्यासिका आहेत.)

——————————————-

मराठी घराचे भूषण काही मराठी पुस्तके

मराठी राजभाषा दिनानिमित्त महानगरी

वार्ताहरने काही मान्यवर आणि साहित्य

रसिकांकडून  प्रत्येक मराठी घरात असायला

हवीत अशा ५० निवडक पुस्तकांची यादी

मागवली. अनेक जणांनी तशी यादी पाठवली.

त्या सर्व याद्यांचे एकत्रीकरण करून काढलेली

अंतिम यादी खालीलप्रमाणे –

——————————————————————

टोपणनावाने लिहिणारे साहित्यिक

——————